Najbardziej klasyczną wersją list czynników ryzyka i czynników chroniących jest propozycja zespołu badaczy (Hawkins, Catalano) dotycząca prawdopodobieństwa problemów związanych z używaniem substancji psychoaktywnych , zwłaszcza zaś alkoholu, tytoniu czy narkotyków. Lista ta składa się z wielu czynników ryzyka, zidentyfikowanych na podstawie licznych badań. Lista czynników ryzyka w przypadku środków psychoaktywnych liczy 20-30. Trafne ujęcie czynników ryzyka , i ustalenie kto im podlega pozwala na skuteczne działania nastwione na ochronę tej właśnie zagrożonej osoby.
O ile lista czynników ryzyka sprowadza się do prostego wskazywania kolejnych okoliczności sprzyjających ”drodze w dół”, to czynniki chroniące odpowiadają za ruch „pod górkę”, a więc raczej za syntezę niż za rozpad. Okazuje się, że czynniki chroniące nie tylko są, ale są zasadniczo silniejsze niż czynniki ryzyka. Dowodem na to jest to, że grupa ryzyka jest szacowana na tylko 15 % danej społeczności. ( badania dr K.Ostaszewski : Młodzież z grup ryzyka, PARPA 2003). Czynniki chroniące stanowią niezwykłą całość. Oto one w cytowanym ujęciu Hawkinsa:
- Silna więź z rodzicami
- Sukces w nauce i zainteresowanie nią (zaangażowanie we własną przyszłość i rozwój)
- Praktyki religijne
- Szacunek dla norm społecznych wartości i autorytetów
- Konstruktywna grupa rówieśnicza
Podsumowując, obrazowo można to ująć tak: czynniki ryzyka „trafiają się” a czynniki chroniące „wiszą w powietrzu”, działają stale, powszechnie, skutecznie.
Szacunek dla norm społecznych,wartości i autorytetów
Termin autorytet tłumaczy się jako powaga moralna, wzór godny naśladowania. Wśród współczesnej młodzieży można zaobserwować absolutny zanik poczucia wartości. Nastolatkowie za swój autorytet potrafią uznać piosenkarza, aktora lub innego celebrytę stworzonego przez media i wzorują się na osobach, które w życiu nic nie osiągnęły samodzielnie i, które nic dla świata nie zrobiły.
Istnieją różne poziomy autorytetów:
Autorytet transcendentny , czyli dla osób wierzących- Pan Bóg, Jezus Chrystus, Allah , Budda. Dalej autorytet uniwersalny dla większości ludzi, bez względu na religię i poglądy np.: św. Jan Paweł II, Matka Teresa z Kalkuty. Natomiast najsilniej oddziaływującymi
autorytetami dla młodych ludzi są ( powinny być) osoby im najbliższe : rodzice i nauczyciele.
Autorytet odznacza się dużą siłą oddziaływania i skutecznością, ponieważ jako wiarygodny budowany jest na cechach osobowych i na postawach moralnych i zawsze prowadzi młodych ludzi do Dobra. A więc nie powstaje automatycznie w następstwie podjętych decyzji, np. na mocy urzędu czy w oparciu o osiągnięcia (naukowe, polityczne, sportowe itp.). Jest obiektem podziwu oraz uznania i staje się dla innych mistrzem. Jego główną cechą jest akceptacja godności osoby ludzkiej ( niekoniecznie zachowań).
Autorytet moralny oddziałuje na innych także w zakresie głoszonych przez siebie ideałów. Nie chowa ich wyłącznie dla siebie. W przekonaniu młodych ludzi taki człowiek przede wszystkim jest autorytetem, a nie tylko „posiada go”. Dlatego zarówno w rodzinie jak i w szkole bardzo potrzebny jest autorytet, ponieważ każdy młody człowiek potrzebuje osoby, która będzie dla niego godna naśladowania. Takie osoby kształtują nas psychicznie, duchowo i społecznie. Uczą co jest dobre a co złe, dają nam poczucie bezpieczeństwa i zawsze będą o nas walczyły nawet jak zejdziemy na złą drogę. Im więcej będzie pośród nas autorytetów, tym mniej będzie problemów wśród młodych ludzi ( w tym alkoholowych). Należy też pamiętać, że młody człowiek tak samo silnie „przysysa” się do autorytetu , a jak go nie ma do negatywnego lidera, który nie prowadzi go do dobra.
W USA i w Kanadzie stworzono na bazie autorytetu bardzo skuteczny program profilaktyczny.
Program Starszy Brat Starsza Siostra jest amerykańskim projektem środowiskowym, ma ponad stuletnią tradycję ,wprowadzającym mentoring w procesy wychowawcze i profilaktyczne. Wytworzenie więzi między „przyszywanym rodzeństwem” stanowi podstawowy czynnik chroniący dziecko przed zagrożeniami, ryzykownymi wyborami i demoralizacją. Dorosły wolontariusz może stać się wzorem do naśladowania, mentorem i przewodnikiem, ale także przyjacielem dającym wsparcie i poczucie bezpieczeństwa.
Obok autorytetu silnie chronią młodego człowieka wartości normy społeczne, które młodemu człowiekowi zaszczepiają rodzice i nauczyciele z autorytetem np.: miłość, akceptacja, przyjaźń, wolność, zdrowie, empatia, rodzina, rozwój osobisty, pasja, wiara, miłość do ojczyzny dużej i małej, szacunek dla osób starszych. Jasny system wartości da dziecku odwagę podejmowania samodzielnych, przemyślanych decyzji, a nie presji kolegów
Na podstawie pracy i doświadczeń własnych oraz badań dr hab. Krzysztofa A.Wojcieszka dr hab.K.Ostaszewskiego
Rada eksperta
Szanowni dorośli a szczególnie rodzice i nauczyciele, bądźmy autorytetami dla naszych dzieci i uczniów. Od naszego zachowania i postaw szczególnie w trudnych sytuacjach życiowych, zależy przyszłe życie naszych podopiecznych ( dotyczy to też problemów związanych też z używaniem alkoholu, nikotyny). Dzieci i młodzi ludzie modelują swoje zachowania obserwując nas dorosłych. Tak naprawdę to od nas zależy ich przyszłość. Bycie autorytetem 24 godziny na dobę to olbrzymi wysiłek ale finalnie dający nam olbrzymią satysfakcję, że „zbudowaliśmy” dobrego człowieka a nawet uratowaliśmy jego życie.